This research critically examines the adaptation of Naseem Hijazi’s historical novel Khak aur Khoon into film, with specific focus on the treatment of character development and narrative structure. The study identifies and analyzes significant deviations introduced in the cinematic version, including the omission, compression, and flattening of key figures such as Khair Din, Daud, Mohan Singh, Master Ji, Pir Wilayat Ali Shah, Akhtar, Majid, and Asmat. Through a comparative textual and visual analysis, the paper demonstrates how these alterations diminish the richness of the original narrative by reducing psychological depth, cultural realism, and socio-political nuance. The research highlights that the novel’s depiction of village humor, childhood innocence, religious faith, and historical struggle is inadequately conveyed on screen, resulting in weakened emotional resonance and diminished audience engagement. Methodologically, the study employs close reading of the source text alongside scene-level comparison of the film, thereby foregrounding the consequences of selective adaptation strategies. It concludes that faithful representation of character interiors and socio-historical contexts is vital for preserving authenticity and audience empathy in literary adaptations. The findings contribute to adaptation studies in South Asian literature and cinema, underscoring the centrality of character fidelity in cultural memory construction.

۱۔ نورالحسن نقوی، تاریخ ادب اُردو، (علی گڑھ: ایجوکیشنل بک ہاؤس، ۲۰۱۱ء)، ص ۳۰۱

۲۔ ڈاکٹر رشید احمد گوریجہ ، اُردو میں تاریخی ناول، (لاہور: ابلاغ، ۱۹۹۴ء)، ص ۳۱

۳۔ ڈاکٹر ممتاز احمد خان، آزادی کے بعد اُردو ناول، (کراچی: انجمن ترقی اُردو پاکستان، ۱۹۹۷ء)، ص ۲۷۲

۴۔ ڈاکٹر نجیبہ عارف، اسلام، پاکستان اور مغرب: علمی و ادبی تناظر، (اسلام آباد: ادارہ تحقیقات اسلامی، بین الاقوامی اسلامی یونی ورسٹی، ۲۰۱۵ء) ، ص۵۲۔۵۳

۵۔ گوپی چند نارنگ، دی وار جرنلس: ایک اگلا قدم(دیباچہ)، مشمولہ دی وار جرنلس از صلاح الدین پرویز، مکتبہ استعارہ(نئی دہلی: جامعہ نگر، ۲۰۰۳ء) ص۸

۶۔ نزہت سمیع الزماں، اُردو ادب تاریخی ناول کا ارتقا، ( لکھنؤ: دانش محل ، ۱۹۸۲ء ) ص ۱۷۰

۷۔ ڈاکٹر رشید احمد گوریجہ، اُردو میں تاریخی ناول، ص، ۴۰

۸۔ وقار عظیم، داستان سے افسانے تک، (لاہور: اردو اکیڈمی، ۱۹۶۱ء)، ص۹۵

۹۔ راجا تصدق حسین، نسیم حجازی: ایک مطالعہ، (لاہور: قومی کتب خانہ، ۱۹۸۷ء)، ص۴۶

۱۰۔ رشید احمد گوریچہ، اُردو میں تاریخی ناول، ص۷۴۹

۱۱۔ رحمان مذنب،ڈراما اورٹھیٹرعالمی تاریخ، ( لاہور:رحمان مذنب ادبی ٹرسٹ، س ن)،ص۵۷

۱۲۔ ڈیبورا کارٹ مل، (Deborah Cartmell)، Introduction in adaptation from text to screen، (لندن: رتلیج، ۱۹۹۹ء)، ص۲۳

۱۳۔ نسیم حجازی، خاک اور خون، (لاہور:جہانگیر بکس، ۱۹۵۰)، ص ۲۵

۱۴۔ ایضاً، ص۱۳

۱۵۔ ایضاً، ص۲۷

۱۶۔ ایضاً، ص۴۷

۱۷۔ ایضاً، ص۱۲۳

۱۸۔ ایضاً، ص۵

۱۹۔ ایضاً، ص۲۱۰۔

۲۰۔ آصف فرخی، لہو کے سراغ' مشمولہ ظلمتِ نیم روز، مرتبہ ممتاز شیریں،(کراچی: نفیس اکیڈمی، ۱۹۹۷ء)، ص۱۳

۲۱۔ نسیم حجازی، خاک اور خون، ص ۹۸

مآخِذ

۱۔ حجازی، نسیم، خاک اور خون، لاہور:جہانگیر بکس، ۱۹۵۰

۲۔ حسین، راجا تصدق، نسیم حجازی: ایک مطالعہ، لاہور: قومی کتب خانہ، ۱۹۸۷ء

۳۔ خان، ممتاز احمد، ڈاکٹر، آزادی کے بعد اُردو ناول، کراچی: انجمن ترقی اُردو پاکستان، ۱۹۹۷ء

۴۔ سمیع الزماں، نزہت، اُردو ادب تاریخی ناول کا ارتقا، لکھنؤ: دانش محل ، ۱۹۸۲ء 

۵۔ عارف، نجیبہ، ڈاکٹر ، اسلام، پاکستان اور مغرب: علمی و ادبی تناظر، اسلام آباد: ادارہ تحقیقات اسلامی، بین الاقوامی اسلامی یونی ورسٹی، ۲۰۱۵ء

۶۔ عظیم، وقار، داستان سے افسانے تک، لاہور: اردو اکیڈمی، ۱۹۶۱ء

۷۔ فرخی، آصف، لہو کے سراغ' مشمولہ ظلمتِ نیم روز، مرتبہ ممتاز شیریں، کراچی: نفیس اکیڈمی، ۱۹۹۷ء

۸۔ کارٹ مل، ڈیبورا، (Cartmell, Deborah)، Introduction in adaptation from text to screen، لندن: رتلیج، ۱۹۹۹ء

۹۔ گوریجہ، رشید احمد، ڈاکٹر ، اُردو میں تاریخی ناول، لاہور: ابلاغ، ۱۹۹۴ء

۱۰۔ مذنب، رحمان،ڈراما اورٹھیٹرعالمی تاریخ،  لاہور:رحمان مذنب ادبی ٹرسٹ، س ن

۱۱۔ نارنگ، گوپی چند، دی وار جرنلس: ایک اگلا قدم(دیباچہ)، مشمولہ دی وار جرنلس از صلاح الدین پرویز، (نئی دہلی: مکتبہ استعارہ، ۲۰۰۳ء

۱۲۔ نقوی، نورالحسن، تاریخ ادب اُردو، علی گڑھ: ایجوکیشنل بک ہاؤس، ۲۰۱۱ء

Bibliography:

1. Arif, Najeeba, Dr, Islam, Pakistan aur Maghrib: Ilmi o Adabi Tanazur, Islamabad: Idara Tahqiqat-e-Islami, Bain-ul-Aqwami Islami University, 2015

2. Azim, Waqar, Dastan se Afsane Tak, Lahore: Urdu Academy, 1961

3. Cartmell, Deborah, Introduction in adaptation from text to screen, London: Routledge, 1999

4. Farrukhi, Asif, Lahu ke Suragh' mashmoola Zulmat-e-Neem Roz, martaba Mumtaz Shirin, Karachi: Nafees Academy, 1997

5. Gureja, Rashid Ahmad, Dr, Urdu mein Tareekhi Novel, Lahore: Iblagh, 1994

6. Hejazee, Naseem, Khaak aur Khoon, Lahore: Jahangir Books, 1950

7. Hussain, Raja Tasadduq, Naseem Hejazee: Ek Mutala, Lahore: Qaumi Kutub Khana, 1987

8. Khan, Mumtaz Ahmad, Dr, Azadi ke Baad Urdu Novel, Karachi: Anjuman Tarraqi Urdu Pakistan, 1997

9. Muzanb, Rahman, Drama aur Theater Alami Tareekh, Lahore: Rahman Muznib Adabi Trust, n. d.

10. Naqvi, Noor-ul-Hasan, Tareekh-e-Adab Urdu, Aligarh: Educational Book House, 2011

11. Narang, Gopi Chand, The War Journals: Ek Agla Qadam (Foreword), mashmoola The War Journals az Salahuddin Parvez, New Delhi: Maktaba Isti'ara, 2003

12. Sami-uz-Zaman, Nuzhat, Urdu Adab Tareekhi Novel ka Irteqa, Lucknow: Danish Mahal, 1982